المسعودي ( مترجم : ابوالقاسم پاينده )
173
مروج الذهب ( فارسى )
198 ذكر جبل قبخ و اخبار طوايف الان و سرير و خزر و قبايل ترك و برغز و ديگران و اخبار باب و ابواب و ملوك و اقوام اطراف آن جبل قبخ كوهى بزرگ است و ناحيهء آن ناحيهاى معتبر است و شامل ممالك و اقوام بسيار است . در اين كوهستان هفتاد و دو قوم هست كه هر قوم شاه و زبانى جدا دارد و اين كوهستان تنگهها و درهها دارد و شهر باب و ابواب بر يكى از تنگههاى آن است كه كسرى انوشيروان بساخته و آن را ميان آن كوه و بحر خزر بنيان نهاده و اين بارو را به مقدار يك ميل از شمال دريا بنا كرده كه به دريا كشيده مىشود سپس بر كوه قبخ برده و در ارتفاعات و فرو رفتگيها و درههاى كوه در حدود چهل فرسنگ امتداد دارد تا بقلعهء موسوم به طبرستان رسيده است و در فاصلهء هر سه ميل يا كمتر و بيشتر باقتضاى محل و راه ، درى از آهن نهاده و بنزد هر در به داخل بارو قومى را جاى داده كه مراقب در و باروى اطراف آن باشند تا مزاحمت اقوام اين كوهستان را از خزر و الان و طوايف ترك و سرير و ديگر قبايل كفار دفع كنند . و مسافت كوه قبخ بارتفاع و طول و عرض قريب دو ماه راه و بلكه بيشتر است و جز آفريدگار عز و جل شمار قبايل اطراف آن را كس نداند . يكى از درههاى كوه چنان كه گفتيم در مجاورت باب و ابواب بدرياى خزر گشوده مىشود ، بعضى از درههاى آن مجاور درياى مايطس است كه